« ΧΩΡΙΣ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ ΥΠΑΡΧΕΙ ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΘΕΟΛΟΓΙΑ;-ΔΗΜΟΣΘΕΝΗ ΜΙΧΟΠΟΥΛΟΥ »

Ένας από τους μεγάλους Ρώσους ορθοδόξους θεολόγους του 20ού αιώνα, ο π. Γεώργιος Φλωρόφσκυ, διατύπωσε μία θέση που σήμερα προκαλεί συζητήσεις, ιδίως σε μία εποχή όπου συχνά επιχειρείται να αποσυνδεθεί η Ορθοδοξία από την ελληνική της μορφή και παράδοση. Υποστήριξε ότι για να θεολογήσει κανείς ορθόδοξα, είναι αναγκαίο να περάσει μέσα από την ελληνική παιδεία και σκέψη. Όχι με εθνικούς ή φυλετικούς όρους, αλλά με πνευματικούς και θεολογικούς.

Η φράση αυτή, αν ακουστεί επιφανειακά, μπορεί να παρεξηγηθεί. Κάποιος θα μπορούσε να θεωρήσει ότι η Ορθοδοξία εξαρτάται από έναν πολιτισμικό εθνικισμό ή ότι δήθεν ο ελληνισμός προηγείται του Χριστού. Αυτό, όμως, δεν είναι καθόλου εκείνο που εννοούσαν μορφές όπως ο Φλωρόφσκυ ή άλλοι μεγάλοι ορθόδοξοι θεολόγοι της ρωσικής παραδόσεως. Το ζήτημα είναι βαθύτερο. Η Ορθόδοξη πίστη, ενώ δεν ταυτίζεται με κανέναν πολιτισμό, έλαβε ιστορικά την οριστική της δογματική μορφή μέσα από την ελληνική γλώσσα, την ελληνική ορολογία  και το ελληνικό φιλοσοφικό εργαλείο, το οποίο μεταμορφώθηκε από την εμπειρία της Εκκλησίας.

Ο Χριστός δεν δίδαξε στα ελληνικά. Οι Απόστολοι δεν ξεκίνησαν με φιλοσοφικές κατηγορίες. Η Εκκλησία, όμως, όταν βρέθηκε αντιμέτωπη με τις αιρέσεις και την ανάγκη να διατυπώσει με ακρίβεια τί πιστεύει, αναγκάστηκε να χρησιμοποιήσει έννοιες που είχαν διαμορφωθεί μέσα στον ελληνικό κόσμο. Όροι όπως «ουσία», «υπόστασις», «πρόσωπον», «ενέργεια», «φύσις», «λόγος» και «θέωσις» δεν είναι απλές λέξεις. Αποτελούν ολόκληρο νοητικό σύμπαν. Χωρίς αυτές, η ορθόδοξη δογματική δεν θα μπορούσε να εκφραστεί με την ακρίβεια που γνωρίζουμε.

Η Α΄ Οικουμενική Σύνοδος δεν νίκησε τον Αρειανισμό απλώς με ευσέβεια. Τον νίκησε με θεολογική ακρίβεια. Ο όρος «ομοούσιος» υπήρξε μία λέξη-κλειδί που δεν προήλθε αυτούσια από τη βιβλική γλώσσα, αλλά χρησιμοποιήθηκε για να εκφράσει ορθά το βιβλικό βίωμα. Το ίδιο συνέβη και με τους Καππαδόκες Πατέρες, οι οποίοι αξιοποίησαν την ελληνική φιλοσοφική γλώσσα, όχι για να υποτάξουν την αποκάλυψη στη φιλοσοφία, αλλά για να προστατεύσουν την πίστη από τη διαστρέβλωση.

Αυτό είναι το κρίσιμο σημείο. Η Εκκλησία δεν εξελληνίσθηκε με την έννοια της υποταγής στον αρχαίο ελληνισμό. Ο ελληνικός τρόπος σκέψεως βαπτίσθηκε και μεταμορφώθηκε. Η φιλοσοφία έπαψε να είναι αυτοσκοπός και έγινε υπηρέτρια της θεολογίας. Οι Πατέρες πήραν εργαλεία του ελληνικού κόσμου και τα υπέταξαν στην εμπειρία της εν Χριστώ ζωής.

Γι’ αυτό και ο Φλωρόφσκυ μιλούσε για έναν «Χριστιανικό Ελληνισμό». Δεν εννοούσε ότι η Ορθοδοξία είναι μία εθνική ελληνική θρησκεία. Εννοούσε ότι η Εκκλησία απέκτησε μία συγκεκριμένη μορφή σκέψεως, μία μέθοδο διατυπώσεως της αλήθειας και μία πνευματική γλώσσα που διαμορφώθηκε κυρίως από τους ελληνόφωνους Πατέρες της Ανατολής.

Αρκεί να αναρωτηθεί κανείς το εξής. Μπορεί κάποιος να κατανοήσει πραγματικά τον Άγιο Μάξιμο τον Ομολογητή χωρίς να εισέλθει στον κόσμο της ελληνικής μεταφυσικής; Μπορεί να κατανοήσει τον Άγιο Γρηγόριο Παλαμά χωρίς την έννοια της «ενεργείας»; Μπορεί να ερμηνεύσει την τριαδολογία των Καππαδοκών χωρίς τη διάκριση μεταξύ «ουσίας» και «υποστάσεως»; Ακόμη και όταν οι λέξεις μεταφράζονται, το βαθύτερο νόημά τους απαιτεί μία ολόκληρη νοητική παιδεία.

Δεν είναι τυχαίο ότι ακόμη και μεγάλοι Ρώσοι θεολόγοι, μολονότι ανήκαν σε μία διαφορετική πολιτισμική παράδοση, επέμεναν στη μελέτη των ελληνικών Πατέρων. Αντιλαμβάνονταν ότι η Ορθοδοξία δεν είναι μία αόριστη μυστικιστική εμπειρία, αλλά ένα σώμα πίστεως με ιστορική συνέχεια και συγκεκριμένο θεολογικό τρόπο.

Το ζήτημα σήμερα γίνεται ακόμη πιο επίκαιρο. Σε πολλές περιπτώσεις εμφανίζεται μία τάση «απλοποιήσεως» της πίστεως, όπου η θεολογία μετατρέπεται σε συναίσθημα, ψυχολογία ή ασαφή πνευματικότητα. Όμως χωρίς την ακρίβεια των Πατέρων, η πίστη εύκολα εκφυλίζεται. Η ιστορία της Εκκλησίας το απέδειξε επανειλημμένως. Οι αιρέσεις δεν γεννήθηκαν επειδή έλειπε η πίστη στον Θεό, αλλά επειδή αλλοιώθηκε ο τρόπος κατανοήσεως του Θεού.

Αυτό, τελικά, ίσως είναι το βαθύτερο νόημα της θέσεως του Φλωρόφσκυ. Δεν έλεγε ότι για να γίνει κανείς ορθόδοξος πρέπει να γίνει πολιτισμικά Έλληνας. Έλεγε ότι όποιος θέλει να θεολογήσει ορθόδοξα δεν μπορεί να παρακάμψει τον δρόμο που ιστορικά ακολούθησε η Εκκλησία. Και αυτός ο δρόμος περνά αναγκαστικά μέσα από την ελληνική πατερική σκέψη.

Διότι, είτε αρέσει είτε όχι στη σύγχρονη εποχή, η Ορθοδοξία δεν διαμορφώθηκε σε κενό αέρος. Η δογματική της συνείδηση μίλησε ελληνικά. Και όποιος θέλει να κατανοήσει βαθιά αυτό το σώμα πίστεως, αργά ή γρήγορα θα χρειαστεί να μαθητεύσει σε αυτή τη μεγάλη πνευματική γλώσσα της Εκκλησίας.

Ο ζωγραφικός πίνακας που συμπληρώνει τη σελίδα είναι έργο του Φώτη Κόντογλου.

antifono.gr

« ΠΡΟΦΗΤΗΣ ΗΛΙΑΣ Ο ΘΕΣΒΙΤΗΣ »

Ο προφήτης Ηλίας καταγόταν από τη Θέσβη, γι’ αυτό ονομάστηκε Θεσβίτης. Έζησε στα χρόνια του βασιλιά Αχαάβ. Ο Ηλίας είναι ο προφήτης που ανελήφθη με πύρινη άμαξα στον ουρανό και στάθηκε δίπλα στο Χριστό κατά την Μεταμόρφωση.

« ΚΥΡΙΑΚΗ ΤΩΝ ΑΓΙΩΝ ΠΑΤΕΡΩΝ ΤΗΣ Δ΄ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΗΣ ΣΥΝΟΔΟΥ »

Κατά τη σημερινή Κυριακή, αγαπητοί μου φίλοι, η Εκκλησία μας τιμά τη μνήμη των αγίων και θεοφόρων Πατέρων, οι οποίοι συγκρότησαν την Δ΄ Οικουμενική Σύνοδο στην Χαλκηδόνα της Κωνσταντινούπολης το έτος 451 μ.Χ. Στην Σύνοδο αυτή οι άγιοι Πατέρες έλυσαν ένα πολύ δύσκολο θεολογικό ζήτημα, σχετικά με το δεύτερο Πρόσωπο της Αγίας Τριάδος, τον Κύριο Ιησού Χριστό. Εκείνη την εποχή δύο φοβερές αιρέσεις πλήγωναν το σώμα της Εκκλησίας: ο Νεστοριανισμός, που υποτιμούσε τη θεότητα του Χριστού, και ο Μονοφυσιτισμός, που εξαφάνιζε την ανθρώπινη φύση Του. Οι 630 θεοφόροι Πατέρες της Συνόδου της Χαλκηδόνας διατύπωσαν με απόλυτη ακρίβεια τη δογματική αλήθεια ότι ο Χριστός είναι τέλειος Θεός και τέλειος άνθρωπος. Ένα Πρόσωπο με δύο τέλειες φύσεις, τη θεία και την ανθρώπινη. Ο Χριστός μετά την Ανάληψή Του, την ανθρώπινη φύση την πήρε μαζί Του ανεβαίνοντας στον Ουρανό.

Στους αγίους Πατέρες είναι αφιερωμένα τα ιερά αναγνώσματα της θείας Λειτουργίας. Στην Ευαγγελική περικοπή ακούσαμε τον Κύριο να λέει στον ευρύτερο κύκλο των Μαθητών Του: «Υμείς εστε το φως του κόσμου» (ΜΑΤΘ. 5, 14). Εσείς είσθε το φως του κόσμου, διότι έχετε προορισμό με τη ζωή και τα λόγια σας να μεταδίδετε το φως της αλήθειας στους ανθρώπους που βρίσκονται στο σκοτάδι της αμαρτίας και της πλάνης. Η πηγή του φωτός είναι ο Ίδιος ο Χριστός. Εκείνος φανερώνει την αλήθεια περί του Θεού και της αιώνιας Βασιλείας Του, τον ουράνιο προορισμό μας, το νόημα της επίγειας ζωής μας. Γι’ αυτό σε άλλη περίσταση ο Χριστός είχε πει: «Εγώ ειμί το φως του κόσμου» (ΙΩΑΝ. 8, 12). Εκείνος λοιπόν, ο Οποίος είναι η πηγή του φωτός, μας τόνισε σήμερα ότι και ο κάθε πιστός ακόλουθός Του αντανακλά το φως Του και γίνεται και αυτός φως του κόσμου.

Ο λόγος αυτός βρίσκει απόλυτη εφαρμογή στους θεοφόρους Πατέρες της Δ΄ Οικουμενικής Συνόδου. Όχι απλώς φώτα, αλλά ήλιοι αναδείχθηκαν· «αστέρες πολύφωτοι του νοητού στερεώματος», όπως εύστοχα τους ονομάζει το δοξαστικό των Αίνων του Όρθρου. Λαμπροί αστέρες του πνευματικού στερεώματος της Εκκλησίας, που σκόρπισαν το φως του Χριστού στην οικουμένη· το φως της απλανούς θεογνωσίας. Μας φανέρωσαν την αλήθεια περί του Χριστού. Υπήρξαν κανόνες ακρίβειας με τη ζωή και τη διδασκαλία τους· πνευματικοί φάροι στο σκοτάδι κάθε εποχής. Ο λόγος των αγίων Πατέρων κατευθύνει τις ψυχές με ασφάλεια στον προορισμό τους, που είναι ο Θεός. Οι Πατέρες αντιστάθηκαν σε αιρέσεις και εξασφάλισαν την ορθή διδασκαλία για την Αγία Τριάδα, τη χάρη και τη σωτηρία. Μέσα σε περιόδους κρίσεων, ο λόγος τους αποτελεί καταφύγιο και πηγή ελπίδας.

Στη συνέχεια του λόγου Του ο Κύριος επισημαίνει ότι η διδασκαλία Του, οι εντολές Του έχουν αιώνιο κύρος, και τονίζει ότι: «ος εάν ουν λύση μίαν των εντολών τούτων των ελαχίστων και διδάξη ούτω τους ανθρώπους, ελάχιστος κληθήσεται εν τη βασιλεία των ουρανών» (ΜΑΤΘ. 5, 19). Όποιος δηλαδή παραβεί μία από τις εντολές μου, που φαίνονται μικρές και ασήμαντες, και διδάξει τους ανθρώπους να τις θεωρούν ασήμαντες, θα κηρυχθεί τελευταίος στην Βασιλεία των Ουρανών. Υπάρχουν  δυστυχώς στις ημέρες μας Χριστιανοί, που περιφρονούν τη διακήρυξη αυτή του Κυρίου και λένε ότι το Ευαγγέλιο δεν μπορεί να εφαρμοσθεί πλήρως στην εποχή μας. Και μάλιστα υποστηρίζουν εσφαλμένα ότι κάποιες από τις εντολές Του, κυρίως όσες σχετίζονται με ζητήματα ηθικής φύσης, αφορούν τις παλιότερες εποχές και πρέπει να εκσυγχρονισθούν.

Τα λόγια του Κυρίου ωστόσο είναι σαφή και ξεκάθαρα. Οι εντολές Του έχουν αιώνιο κύρος και καθεμία από αυτές έχει απόλυτη σημασία και αξία. Ο Χριστιανός λοιπόν καλείται να αγωνίζεται, ώστε να εφαρμόζει όχι μόνο όσες από τις εντολές του Κυρίου τον εξυπηρετούν ή τον βολεύουν, αλλά να τηρεί το Ευαγγέλιο στο σύνολό του. Τότε μόνο πορεύεται σύμφωνα με το θέλημα του Θεού ως ζωντανό μέλος της Εκκλησίας. Όποιος μάλιστα εφαρμόσει τις εντολές του Κυρίου και διδάξει και άλλους να τις τηρούν, «ούτος μέγας κληθήσεται εν τη βασιλεία των ουρανών» (ΜΑΤΘ. 5, 19). Αυτός θα ανακηρυχθεί μεγάλος στην Βασιλεία των Ουρανών, υπογράμμισε ο Χριστός. Το Ευαγγέλιο θέτει ξεκάθαρα δύο στοιχεία για να χαρακτηρισθεί κάποιος «μεγάλος»: την πράξη, να εφαρμόζει ο ίδιος τις εντολές του Χριστού στη ζωή του και τη διδασκαλία, να καθοδηγεί και να εμπνέει τους συνανθρώπους του να κάνουν το ίδιο.

Αγαπητοί μου φίλοι, ίσως τα λόγια αυτά μας βοηθούν να κατανοήσουμε κάπως καλύτερα το μεγάλο πνευματικό ανάστημα των αγίων Πατέρων της Συνόδου της Χαλκηδόνας. Οι Πατέρες εφάρμοσαν με πιστότητα το Ευαγγέλιο στο σύνολό του και το δίδαξαν με απόλυτη ακρίβεια, όπως το παρέλαβαν, χωρίς να προσθέσουν ή να αφαιρέσουν κάτι από αυτό. Κήρυξαν τον Θεάνθρωπο Χριστό ως τέλειο Θεό και τέλειο άνθρωπο. Κράτησαν ανόθευτη τη διδασκαλία που παρέλαβαν από τους αγίους Αποστόλους και τους αποστολικούς Πατέρες. Μας βεβαιώνουν μάλιστα με το αιώνιο παράδειγμά τους ότι αληθινά μεγάλος δεν είναι ο πλούσιος, ή ο έξυπνος, ή ο ισχυρός, αλλά αυτός που ζει σύμφωνα με τον αιώνιο λόγο του Θεού. Ο άνθρωπος αυτός υπερβαίνει τα στενά όρια του κόσμου αυτού και γίνεται Άγιος, ένα μυρίπνοο άνθος του Παραδείσου. Μακάρι να μας αξιώσει ο Κύριος της χαράς αυτής!

Με αγάπη Χριστού,

π. Βασίλειος.